امروز: ۱۳۹۸/۳/۶
www.Bohraan.com
مدیر سایت
 
دکتر سیدمجتبی احمدی

پربیننده ترین ها

جستجو
   

سيستم كاربري
E-mail
کلمه رمز
» كلمه رمز خود را فراموش كرده ايد؟
» عضويت کاربران جديد

آمار بازدیدکنندگان سایت

آب و هوا



ارسال به دوستان  نسخه چاپی
گزارش فرهادشرف پور:
 آشنایی با بلایای طبیعی یکی از اصول بنیادین در توسعه دانش مدیریت بحران
آشنایی با بلایای طبیعی در کشورهای مختلف یکی از اصول اساسی و بنیادین در توسعه دانش مدیریت بحران و اعزام نیروهای اعزام سریع امداد و نجات و دخیل در امر مدیریت بحران و سوانح به مناطق آسیب دیده و متاثر از وقوع این بلایا است.
به گزارش خبرنگار اجتماعی ایرنا، بلایای طبیعی به مجموعه ای از حوادث زیانبار گفته می شود که منشاء انسانی ندارند و به طور معمول غیرقابل پیش بینی بوده و یا حداقل از مدت ها قبل نمی توان وقوع آنها را پیش بینی و اعلام کرد.

بلایای طبیعی دارای انواع گوناگونی هستند که زلزله، سیل، طوفان، گردباد، سونامی، تگرگ، بهمن، رعد و برق، تغییرات شدید درجه حرارت، خشکسالی و آتشفشان نمونه هایی از این بلایای طبیعی به شمار می آیند.

دراین رهگذر جمهوری اسلامی ایران به لحاظ وضعیت جغرافیایی، شرایط آب و هوایی و ویژگی های ژئوپلتیک در زمره کشورهای بلاخیز دنیا به شمار می رود که در طول تاریخ شاهد حوادث و سوانح بسیاری بوده است.

بنابر گزارش های منتشر شده از سوی سازمان ملل متحد، این سازمان ایران را به دلیل امکان وقوع 31 حادثه طبیعی، غیرطبیعی و انسان ساخت در زمره 10 کشور نخست بلاخیز دنیا قرار داده به طوری که از مجموع 40 بلای طبیعی شناخته شده در جهان امکان وقوع 31 نوع آن شامل زلزله،سیل،سونامی،رانش زمین،روانه های گلی،سنگ لغزش، فرسایش خاک، نفوذ و پیشروی آب دریا،رسوب زایی،تخریب ساحلی،مرداب زایی، کویرزایی، انجماد و سرمازدگی، تگرگ، بهمن،طوفان، آلودگی آب و هوا، آلودگی محیط زیست،آفات و بیماری های نباتی و نیز خشکسالی وجود دارد.

تحقیقات انجام شده از سوی کارشناسان خبره دخیل در امر مدیریت بحران و سوانح در کشورمان نشان می دهد آتش سوزی خود به خودی جنگلها، صاعقه،خطرات ژئوترمال(زمین گرمایی)، ریزش حوضه های آهکی، نشست های زمین در نواحی استخراج مواد معدنی، ریزش های زیر دریایی، لغزش های زیر دریایی، باتلاق زایی، آتشفشان و خود سوزی میدان های ذغالی در مراحل بعدی وقوع حوادث و بلایای شایع در کشور قرار دارند.

براساس این گزارش، زلزله مهم ترین بلای طبیعی است که تقریبا همه ایرانیان لرزش آن را زیر پای خود حس کرده اند اما به راستی این بلای ناگهانی چیست که انسان را در زمان ها و مکان های مختلف غافلگیر کرده و خسارات جانی و مالی فراوانی را برای آن به جای گذاشته است.



**زلزله چیست؟

زلزله حادثه ای طبیعی است که براثر لرزش زمین بوجود می آید و به طور معمول در اثر وقوع این بلای طبیعی در میان لایه هایی از سنگ که در زیر خاک سطحی و در عمقی حدود 30 تا 40 کیلومتری قرار دارند شکست های برشی، کششی یا فشاری به وقوع می پیوندد که از انتشار لرزشی که در اثر این شکست پدید می آید، زلزله بوجود می آید.



** علت وقوع زلزله چیست و زلزله چگونه به وجود می آید؟

زمین به لحاظ هندسی دارای شکل کروی است که داخلی ترین قسمت آن هسته زمین نامیده می شود و لایه های میانی که بین هسته و پوسته زمین قرار دارند گوشته زمین نامیده می شوند.

در این میان هسته زمین داغ و پرحرارت و پوسته زمین نسبتا سرد و خنک است به طوری که این دو نوع دمای متفاوت موجب می شوند که گوشته زمین که بین هسته و پوسته قرار گرفته است حرکت دورانی شکل پیدا کند و این حرکت دورانی شکل موجب گردش پوسته زمین بر روی گوشته می شود در نتیجه پوسته زمین خاصیت یکپارچگی خود را از دست داده و تبدیل به صفحات مجزا و متحرک می شوند.

مهمترین علت حرکت این صفحات، گرمای داخل زمین است که موجب می شود تا حرکات این صفحات در میانه زمین به یکدگر مرتبط شوند و باعث ایجاد یک تنش و فشار زیاد در مرز بین صفحات گردند و شکستگی یا گسل امواج تنشی در محیط ایجاد شود و زلزله را بوجود آورد.

در عبارتی کوتاهتر می توان گفت: زلزله از آزاد شدگی امواج تنشی به دلیل ایجاد شکستگی در پوسته زمین ایجاد می شود که این گسیختگی ها به دلیل فشارهایی است که صفحات پوسته زمین به همدیگر وارد می کنند.

اما در این میان نکته قابل ذکر آن است که زلزله ناشی از آزاد شدن انرژی ذخیره شده در پوسته زمین صرفا به دلیل شرایط جوی، فیزیکی و ساختار داخل زمین حادث نمی شود، بلکه عوامل بیرونی نیز در آزاد شدن این انرژی درونی دخیل هستند.

براساس این گزارش، احداث سازه های حجیم و سنگین نظیر سدها و آبگیری آنها که این امر باعث می شود که در اثر نیروی وزن زیاد، بخشی از پوسته زمین به آرامی فرو رفته و در منطقه اطراف این سدها لرزه هایی به وقوع بپیوندد که می توان لرزه های متعدد ناشی از آبگیری سد کرخه در سال 2002 نمونه ای از این گونه موارد است.

همچنین در این رهگذر تخریب محوطه های زیر زمینی قدیمی نظیر غارها یا قنات ها در بعضی موارد منجر به بروز زلزله های موضعی و کوچک در بعضی مناطق شده است.

براساس تجربیات گروه های امدادرسان بین المللی در حوادث طبیعی همچنین انفجارات اتمی زیرزمینی نیز می تواند از علل لرزه های کوچک و موضعی باشد.



**زلزله ها به چند دسته تقسیم می شوند؟

همان طور که بیان شد، زلزله ناشی از حرکات پوسته زمین بر روی گوشته است که باعث فشرده شدن پوسته زمین و آزاد شدن انرژی از طریق لرزش بعضی از صفحات پوسته زمین است.

زلزله ها به دو دسته زلزله های لبه صفحه ای و درون صفحه ای قابل تقسیم هستند.

یک گروه از زلزله ها در محل برخورد صفحات بوجود می آیند که لغزش و آزاد شدن انرژی در این محل موجب ایجاد زلزله لب صفحه ای می شود.

اما شکل دیگر زلزله براثر فشارهای لبه یک صفحه بر روی لبه صفحه دیگر است که موجب تجمع انرژی و شکستگی در آن منطقه می شود که در وقوع این زلزله ها فرآیندهای کوه زایی نتیجه فشارهای صفحات اطراف می باشد، این فشارها سبب می شود که پوسته زمین شکسته و به سمت بالا حرکت کند و کوه ها را شکل دهد، به این زلزله ها که درون صفحه اتفاق می افتد، زلزله های درون صفحه ای اطلاق می شود.



**زلزله های ایران از کدام یک از انواع زلزله است ؟

بیشتر زلزله هایی که در ایران رخ می دهد در نتیجه فشار صفحه ای است که در منطقه عربستان واقع شده است، فشار این صفحه بر روی صفحه ایران در بیشتر مناطق فرآیند کوه زایی همچون زاگرس و البرز را موجب شده است، به همین دلیل تقریبا تمام زلزله هایی که در فلات ایران رخ می دهد از نوع زلزله های درون صفحه ای است که گسل های موجود در ناحیه رشته کوه های البرز، زاگرس و رشته کوه هایی که در شرق ایران گسترده اند، باعث ایجاد این زلزله ها در داخل فلات ایران شده است.



**ˈبزرگایˈ زلزله به چه معناست؟

ˈبزرگایˈ زلزله که با علامت اختصاری ˈMˈ نیز نمایش داده می شود، مقیاس و میزانی برای بیان اندازه و مقدار انرژی آزاد شده در یک زلزله است و در حقیقت این مقیاس بیانگر انرژی کل امواج لرزه ای است که بسوی بیرون از کانون زلزله (مکان شکستگی اولیه) منتشر می شود.

بزرگای زلزله برحسب امواج زلزله که به دو دسته امواج حجمی و سطحی تقسیم بندی می شوند، توسط دستگاه لرزه سنج اندازه گیری و دامنه این حرکات ثبت و گزارش می شوند، بزرگای زمین لرزه با مقیاس های مختلفی بیان می شود که یکی از این مقیاس ها ˈریشترˈ است.

در ایران پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مرکز لرزه نگاری کشور از واحد ریشتر برای اعلام بزرگای زمین لرزه استفاده می کنند که غالبا در مورد اعلام بزرگای محلی کاربرد دارد.

این نکته حائز اهمیت است که بین میزان بزرگای زلزله و تواتر وقوع زلزله رابطه مستقیم وجود دارد، بدین معنا که هرچه میزان بزرگای زلزله بیشتر باشد امکان تواتر وقوع زلزله کمتر است ولی بین بزرگای زلزله و میزان قدرت تخریبی زلزله رابطه مستقیم وجود ندارد.

در این میان اگرچه بزرگای زلزله بر قدرت تخریبی اثرگذار است ولی این تاثیر یک رابطه تناسب دار نیست و نمی توان گفت که هرچه میزان بزرگای زلزله بیشتر باشد پس قدرت تخریبی زلزله هم به همان میزان افزایش می یابد.



** ˈشدتˈ زلزله چیست؟

ˈشدتˈ زمین لرزه براساس میزان خرابی و خسارت هایی که زلزله ایجاد می کند، سنجیده می شود و واحد این مقیاس ˈمرکالیˈ است، یک زلزله می تواند با توجه به دوری و یا نزدیکی به کانون زلزله، شدت های متفاوتی داشته باشد.

به این معنا که در محل کانون زلزله شدت آن بیشتر و در نتیجه خرابی های آن نیز افزایش می یابد، ولی هرچه از کانون زلزله فاصله داشته باشد، میزان شدت مرکالی نیز کاهش یافته و به همان میزان نیز خسارت های وارده کمتر خواهد بود.

بنابراین یک زلزله در هر عمقی از زمین که رخ دهد دارای یک بزرگای ثابت و شدت های متفاوت باشد. باید بدانیم که اندازه گیری بزرگی یک زلزله، روش تعیین شدت را کامل می کند، در حالی که بیشتر اوقات، شدت را با بزرگا اشتباه می گیرند؛ یعنی مقیاس مرکالی را با مقیاس ریشتر مخلوط می کنند.

هر قدر لرزش زمین شدیدتر باشد، خسارت ناشی از آن بیشتر خواهد بود. اگرچه بین بزرگی و شدت رابطه ای وجود دارد، اما این رابطه روشن ومشخص نیست.

اگر لرزه های ایجاد شده ناشی از یک زلزله با لرزه های ناشی از انفجار دینامیک مقایسه گردد، مقدار دینامیت به کار برده شده مشابه ˈبزرگاˈ و اثرات لرزه هایی که در یک منطقه احساس می شود را می توان با ˈشدتˈ زلزله مشابه دانست.



** آیا امکان دارد زلزله را پیشگویی کرد؟

پاسخ این سؤال منفی است. اگرچه زلزله ها در مناطق معینی از زمین همچنان که اشاره شد رخ می دهد، اما پیشگویی زلزله در همین مناطق امری ناممکن است؛ همان طور که در افتادن یک لیوان به زمین نمی دانیم که آیا خواهد شکست یا خیر؟

ولی همیشه احتمال شکستن آن بیشتر از نشکستن آن است. بااین حال، برخی مواقع لیوان روی زمین سالم باقی می ماند. در این مثال ساده یک تفاوت دیگر وجود دارد. درمورد لیوان، همه چیز عیان و آشکار است، اما نیروهایی که در وقوع زلزله دخالت دارند، معمولا پنهان هستند و نمی توان آن ها را به درستی اندازه گرفت.

روشهای آماری هم که برای احتمال وقوع زلزله ها به کار برده می شوند، بسیار مبهم و غیرقابل اعتماد هستند. از این رو به جای پیشگویی زلزله باید آمادگی لازم برای مواجهه با آن ها را فراهم آوریم.



** آیا هیچ اخطاری درمورد وقوع یک زلزله وجود ندارد؟

پاسخ این سؤال نیز منفی است اگرچه سرعت امواجی که از بین لایه های زمینی عبور می کنند ممکن است برای مردمی که متوجه وقوع زلزله شده اند، فرصتی را فراهم آورد که در بهترین شرایط، چند دقیقه قبل از وقوع زلزله اصلی پیش می آید، اما واضح است، معمولا پس از هر زلزله بزرگی، تعداد زیادی پس لرزه به وقوع می پیوندد که بعضی ممکن است قدرت تخریبی زیادی داشته باشند.

این پس لرزه ها گاه تا چندین ماه پس از وقوع لرزش اصلی ادامه می یابند و کارهای خاک برداری و ساختمان سازی را مختل می کنند.

در این رهگذر بد نیست بدانیم که به طور متوسط هر روز یک بار، زلزله ای با بزرگی 6 ریشتر در نقطه ای از کره زمین رخ می دهد. البته ممکن است همه این زلزله ها در خشکی ها و یا در نقاط مسکونی رخ ندهد.



** احتمال وقوع زلزله در چه زمانهایی بیش تر است؟

براساس تجربیات گروه های دخیل در امر مدیریت بحران و سوانح در کشور بیشتر زلزله های بوقوع پیوسته در نقاط مختلف دنیا در پاییز و زمستان بیش تر از بهار و تابستان بر مبنای (نسبت 4 به 3) اتفاق افتاده است.

هنگام حضیض، یعنی موقعی که ماه بیش ازهمیشه به زمین نزدیک است، احتمال وقوع زلزله بیشتر است و همچنین وقوع زلزله هنگام هلال و بدر ماه بیشتر از سایر روزهای ماه است.

همچنین هنگامی که ماه روی سطح نصف النهار محل های پرزلزله قرار داشته باشد، تکانهای زمین لرزه فراوان تر و شدیدتر هستند.

بین زمین لرزه و باد، بارش و تغییرات فشار رابطه ای وجود دارد به طور مثال بادهای شدید پس از بارشهای زیاد باران یا بالا و پایین رفتن ناگهانی فشار، موجب کم شدن فشار روی چین خوردگی گسل ها می شوند که در این میان فشار در به وقوع پیوستن زمین لرزه مؤثرند.



** مقاومت سازه های ساختمانی مختلف در ایران به هنگام وقوع زلزله چگونه است؟

به طور عمده ساخت و سازهای گوناگون که شامل ساختمان های مسکونی و نیز سازه ها (نظیر سدها، پل ها و تونل ها) است هر دو در بستر زمین ساخته می شوند. بنابراین آنها نه تنها باید تحمل وزن خود را داشته باشند، بلکه باید در برابر بارهای خارجی مثل وزش یک باد شدید یا وقوع زلزله مقاومت داشته باشد در غیر این صورت آسیب پذیر تلقی می شوند.

طراحی و ساخت سازه ها و ساختمان ها در هر کشوری تابع عواملی همچون شرایط اقلیمی، فرهنگ، ساختارهای سیاسی، اقتصادی، سطح دانش فنی و سطح فناوری آن منطقه هستند و سازه های ساختمانی مختلفی که در حال حاضر در کشور ما ساخته می شوند با توجه به مناطق روستایی و شهری ایران شامل ساختمان های خشتی در مناطق روستایی، ساختمان های بلوکی و آجری در مناطق روستایی و نیمه شهری و ساختمان های چوبی در شمال کشور است.

همچنین ساختمان های نیمه اسکلت فلزی با دیواره های آجری در شهرستانها و حاشیه شهرهای بزرگ، ساختمان های فولادی در برخی مناطق شهرهای بزرگ دیده می شوند که در بین مصالح مختلف برای ساخت و سازها، فولاد جزو مقاوم ترین مصالح در برابر زلزله می باشد.

هم اکنون بنابر هشدار کمیته اضطراری فجایع طبیعی (DEC) بیشترین نگرانی های سازمان های امدادرسان جهان در مورد وقوع زلزله در شهرهای بزرگ جهان از جمله تهران در ایران، استانبول در ترکیه و کاتماندو در نپال است.
تاريخ: ۱۳۹۲/۸/۷

نظر کاربران
با عرض سلام و ادب
از جناب آقاي شرف پور به خاطر نگاه كارشناسانه به مسائل مديريت بحران كمال تشكر و قدرداني را دارم.
نوشته شده توسط پناه در تاریخ ۱۳۹۲/۸/۷
نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما: