امروز: ۱۳۹۶/۸/۲۹
www.Bohraan.com
پربیننده ترین ها

جستجو
   

سيستم كاربري
E-mail
کلمه رمز
» كلمه رمز خود را فراموش كرده ايد؟
» عضويت کاربران جديد

آمار بازدیدکنندگان سایت

آب و هوا



ارسال به دوستان  نسخه چاپی
یادداشت:
 تاملی بر فاجعه منا از منظر مدیریت تجمعات انبوه
دکتر مهراب شریفی سده| مدرس امدادونجات موسسه آموزش عالی هلال ایران
 
 
 
 
 
 
 
 
حادثه فاجعه‌بار کشتار حجاج در سرزمین منا از ابعاد گوناگونی قابلیت بررسی و تحلیل دارد. در این چند روز ابعاد گوناگونی از این حادثه در محافل علمی مورد کنکاش قرار گرفت و صاحبنظران و اندیشمندان در باب آن سخن راندند. در این نوشتار نیز قصد آن داریم که از منظری علمی و البته اندک متفاوت با دیگر تحلیل‌ها درباره این فاجعه و قصور و تقصیر مدعیان خادمی حرم امن الهی نکاتی را محضر خوانندگان عرض کنیم. در پهنه گیتی هر ساله تجمعات انسانی بزرگی شکل می‌گیرد که فریضه الهی حج یکی از بزرگ‌ترین آنان است. در اصطلاح علمی به این گردهمایی عظیم انسانی، تجمع انبوه (Mass Gathering) گفته می‌شود. تجمعات انبوه به خودی‌خود مستعد وقوع بحران‌های آسیب‌آفرینی است و از همین روی در حوزه سلامت به‌گونه‌ای ویژه به آن پرداخته می‌شود. سازمان بهداشت جهانی در تقسیم‌بندی که از تجمعات انبوه دارد، این تجمعات را به ٤ دسته اصلی تقسیم می‌کند که تجمعات انبوه میلیونی(Mega Mass Gathering) بزرگ‌ترین آن بوده و تجمعات حج و اربعین حسینی در این دسته جای می‌گیرند.
در فریضه حج علاوه بر تجمعات میلیونی در مکان‌های مختلف حرکت توده‌ای جمعیت نیز وجود دارد که فاجعه منا از آن دسته بود. ایمنی و امنیت این تجمعات و محافظت از مردم در برابر مخاطرات طبیعی، انسان ساخت و تعمدی از وظایف مهم مدیران و برنامه‌ریزان چنین مراسم‌هایی است. در نخستین گام ضرورت دارد ارزیابی‌های لازم و بررسی خطر (Risk assessment) به انجام رسیده و محیط فیزیکی محل گردهمایی و مکان‌های عبور و حرکت جمعیت از نظر پتانسیل‌های خطر مورد ارزیابی و کنکاش قرار گیرد. در این بخش همه خطرات محتمل بررسی شده و راهکارهایی برای پیشگیری از خطر، کاهش اثرات و پیامدهای خطر، آمادگی برای مواجهه با خطر و مقابله و پاسخگویی به پیامدهای آن اندیشیده می‌شود.
در تجمعات انبوه و حرکت توده‌ای جمعیت در مسیری خاص همانند آنچه در منا شاهد بودیم، وقتی که جمعیتی میلیونی‌سیل آسا در مسیری محدود به حرکت درمی‌آید، این تدابیر اهمیتی دوچندان می‌یابد، کنترل دقیق خروجی‌ها و ورودی‌ها، برآوردی دقیق و منطقی از جریان جمعیتی که وارد و خارج خواهد شد، بررسی دقیق محیطی و پاکسازی مسیر از همه موانع و هر آنچه پتانسیل خطر دارد، کنترل منظم جریان جمعیت و اتخاذ تصمیمات مقتضی در صورت بروز مشکل و ازدحام، بهره جستن از نیروهای آموزش‌دیده و مجرب برای نظم‌بخشی به جمعیت، هدایت آنان و مقابله با رخداد‌های احتمالی، یافتن راهکارهای مناسب برای مقابله با مخاطرات محیطی مانند گرمای شدید و... مجموعه تدابیری است که از پیش اندیشیده و برنامه‌های عملیاتی مناسب برای دستیابی بدان طراحی شده و به اجرا درمی‌آید.
در بخش پاسخگویی نیز برای مقابله با مخاطرات احتمالی طراحی‌های لازم به انجام می‌رسد. یکی از تهدیدات مطرح در تجمعات انبوه رخ دادن حوادث طبیعی و عمدی است که منجر به کشته و مجروح‌شدن تعداد زیادی از افراد می شود، در اصطلاح علمی این وضع را حوادثی رقم می‌زنند که ایجاد مصدومان انبوه (Mass Casualty) می‌کنند. مدیریت مصدومان انبوه فرآیندی است که به نجات هرچه بیشتر جان مصدومان نظر داشته و تدابیری را برای ارایه خدمات فوریتی میدانی، انتقال و رساندن هرچه سریع‌تر مصدومان به بیمارستان‌های مرجع اتخاذ می‌کند و عملیاتی می‌شود. در تجمعات انبوه نه‌تنها بیمارستان‌ها و تیم‌های امدادونجات واکنش سریع در آمادگی کامل به‌سر برده، بلکه طراحی‌های لازم برای دسترسی هرچه سریع‌تر تیم‌های عملیاتی به صحنه حادثه فرآهم می‌آید تا واحدهای زمینی و هوایی بتوانند در اسرع وقت در میدان حاضر شوند. تامین امنیت میدان و تسهیل ورود و خروج نیروهای امدادی با کنترل ترافیک و تعیین و تعبیه راه‌های اضطراری ورود و خروج ویژه برای دسترسی فوری نیروهای امدادی به صحنه در همین راستا قرار دارد.
اما آنچه در فاجعه منا رخ داد، متفاوت بود و با واقعیت میادین امدادونجات در تضادی آشکار قرار داشت. با وجود همه امکانات، تجهیزات و ابزاری که سعودی‌ها در اختیار داشتند، جاهلانه یا عامدانه دچار خطاهای فاحش در مدیریت بحران شدند. برآورد جمعیت و ظرفیت مسیرهای رفت و برگشت زائران کار چندان دشواری نبود، سابقه طولانی برگزاری حج بهانه و دستاویز غافلگیری را از آنان می‌گیرد. دوربین‌ها و بالن‌های متعدد و اتاق‌های کنترل می‌توانست خیلی زودتر از رخداد آن فاجعه زنگ‌های هشدار را به صدا درآورده و آنان را آگاه کند!!! ازدحام جمعیتی که این فاجعه را رقم زد، به گونه‌ای آنی و به یکباره شکل نگرفت و اگر چشم بینا و گوش شنوایی بود، علایم خود را نشان داده بود و زنگ‌ها به‌صدا درآمده بود.
در تجمعات انبوه هدایت، کنترل و راهنمایی مردم با کمک عوامل انتظامی به انجام می‌رسد، این نیروها نه‌تنها بایستی آموزش‌های لازم دیده باشند، بلکه ضرورت دارد از تجربه و مهارت چنین کاری برخوردار بوده تا بتوانند به آرامی جمعیت را هدایت کنند، شواهد میدانی حاکی از آن است که سعودی‌ها با بکارگیری نیروهای فاقد توان و مهارت لازم، نتوانستند جمعیت انبوه روان شده در خیابان ٢٠٤ را مدیریت کنند، آنان با تصمیمات خلق‌الساعه و آنی خود در بستن یکی از مسیرها این فاجعه دردناک را رقم زدند.
از بخش پیش‌بینی و پیشگیری که بگذریم، می‌توان کنش‌های آمادگی را در این حادثه مورد بررسی قرار داد، تجمع میلیونی حجاج در طی سالیان متمادی باید این توانمندی و آمادگی را برای سعودی‌ها ایجاد کرده و قدرت مقابله آنان را افزایش داده باشد، پیش‌بینی وقوع حادثه‌ای با مصدومان و مجروحان متعدد، چندان دور از ذهن و غیرقابل پیش‌بینی نبود، اگر اندکی در مدیریت چنین حوادثی درنگ کرده و بدان اندیشیده بودند، در باتلاق تأخیر چند ساعته و ناتوانی‌های میدانی گرفتار نمی‌آمدند. همه شواهد میدانی از تأخیر و تعلل نیروهای امدادی حکایت دارد، تأخیر چندین ساعته در یک مکان شناخته شده جای تامل جدی دارد. اگر سعودی‌ها تیم‌های درمانی موقت واکنش سریع را در طول مسیر و مبادی اصلی حرکت و تجمع جمعیت مستقر ساخته بودند، توان واکنشی آنان را چند برابر می‌کرد... افزون بر ضعف و نارسایی تیم‌های عملیاتی پیش بیمارستانی، شواهد بیمارستانی از کاستی‌ها و ناآمادگی بیمارستان‌های فوق مدرن!! سعودی نیز حکایت داشت.
رویکرد نامناسب و ناسازگار دیگری که سعودی‌ها برگزیده و بر پیچیدگی‌های میدان افزودند غلبه فضای امنیتی و پلیسی در یک میدان امدادونجات بود، اگرچه امنیت میدان یک ضرورت جدی است ولی متصدیان امنیت تنها تسهیلگران میدان امدادونجات‌اند نه سدکنندگان عملیات، در میادین امداد و نجات و با اهداف بشردوستانه از همه توانایی‌ها و ظرفیت‌های موجود بهره گرفته می‌شود، این در حالی است که امدادگران و تیم‌های درمانی هلال‌احمر جمهوری اسلامی ایران از کمک به آسیب‌دیدگان این حادثه به علت ممانعت نیروهای امنیتی بازماندند.
زنجیره ناکامی‌ها و کاستی‌های آنان در ادامه به مدیریت اجساد و کشته‌شدگان نیز رسید، درحالی‌که روش‌های دقیق شناسایی و احراز هویت دقیق و علمی مناسبی برای این کار وجود دارد، باز آنان رویکردهایی را برگزیدند که غلبه فضای امنیتی در آن بارز بود و با آن‌که هنوز چند روز از حادثه می‌گذرد، تکلیف شناسایی کشته‌شدگان و مفقودان در‌ هاله‌ای از ابهام قرار دارد.
کلام آخر این‌که حادثه منا نیز همچون حادثه سقوط جرثقیل هم قابل پیش‌بینی بود و هم قابل پیشگیری، اندکی دقت ایمنی می‌توانست مانع سقوط جرثقیل (به علت) طوفان شود یا با فرض تعمدی بودن، دقت‌های امنیتی می‌توانست مانع خرابکاری احتمالی شود. در فاجعه منا نیز توجه به استانداردهای حداقلی در مدیریت تجمعات انبوه و حرکت توده‌ای جمعیت می‌توانست مانع وقوع آن شود، همچنان که کسب آمادگی‌های لازم و اتخاذ تدابیر منطقی و مدبرانه در مدیریت و فرماندهی میدان می‌توانست از بار فاجعه بکاهد، فاجعه‌ای که بار سنگین مسئولیت آن تا ابد بر گردن سعودی‌ها خواهد ماند، فراموش نکنیم مسئولیت‌پذیری رکن اساسی در اخلاق حرفه‌ای است.
تاريخ: ۱۳۹۴/۷/۱۲

نظر کاربران
همیشه از نظرات کارشناسی و کاملا" علمی جناب آقای دکتر شریفی بهره مند و لذت بردم ، ممنون جناب شریفی عزیز ، ارزیابی و تحلیل منطقی وعلمی از حادثه جانسوز منا ارائه نمودید ، با این اوصاف بهتر است شرکت کنندگان در تجمعات انبوه نیز با تهدیدات و خطرات احتمالی اینگونه تجمعات آشنا شوند و آموزشهای تکنیکی و تاکتیکی لازم را فرا گیرند تا بتواننددر مواقع احتمال خطر بهترین تصمیم را بگیرند و در صورت بروز حادثه به خود و سایرین کمک کنند و همکاری لازم را با امدادگران معمول دارند ،
نوشته شده توسط شرافتی در تاریخ ۱۳۹۴/۷/۱۳
نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما: