امروز: ۱۳۹۸/۴/۲۸
www.Bohraan.com
مدیر سایت
 
دکتر سیدمجتبی احمدی

پربیننده ترین ها

جستجو
   

سيستم كاربري
E-mail
کلمه رمز
» كلمه رمز خود را فراموش كرده ايد؟
» عضويت کاربران جديد

آمار بازدیدکنندگان سایت

آب و هوا



ارسال به دوستان  نسخه چاپی
کاهش ریسک زندگی شهری با شهر تاب‌آور:
 ساخت پایگاه‌های امدادونجات در کنار آگاهی‌دادن به شهروندان موثر است
مشارکت و تعلق اجتماعی، توانایی گروه‌ها و شهروندان برای سازگاری و حس تعلق مکانی را می‌توان از مولفه‌های کلیدی در حوزه تاب‌آوری برشمرد. پویایی، سازگاری، فرآیندمحوری، برگشت‌پذیری، قابلیت انعطاف و پیش‌بینی، کلیدواژه‌های اساسی در تعریف تاب‌آوری هستند. بخش خصوصی، نهادهای مدنی، بخش‌های مختلف دولت در سطوح ملی، منطقه‌ای و محلی مطابق وظایف و ماموریت‌های خود می‌توانند به‌عنوان بازیگران در عنصر تاب‌آوری نقش ایفا کنند.
شهروند| سوانح طبیعی که جزیی از فرآیند زندگی بشر به شمار می‌رود و هر روزه بر تعداد و تنوع آنها افزوده می‌شود، به‌عنوان چالشی اساسی در جهت نیل به توسعه پایدار جوامع انسانی مطرح هستند. از این‌رو درحال حاضر دیدگاه غالب از تمرکز روی صرفا کاهش آسیب‌پذیری به افزایش تاب‌آوری در مقابل سوانح تغییر پیدا کرده است. در این میان، تاب‌آوری به‌عنوان ١- میزان تخریب و زیانی که یک سیستم قادر است جذب کند بدون آن‌که از حالت تعادل خارج شود؛ ٢- میزان توانایی یک سیستم برای خودسازماندهی در شرایط مختلف و ٣- میزان توانایی سیستم در ایجاد و افزایش ظرفیت یادگیری و تقویت سازگاری با شرایط تعریف می‌شود.
می‌دانیم که شهرها، نظام‌هاي پيچيده و به هم وابسته‌اي هستند که نسبت به تهديدهاي طبيعي، انسان‌ساخت و خرابکارانه، بسيار آسيب‌پذيرند. مشخصاتي که شهرها را مطلوب و دست‌يافتني مي‌سازد، مانند معماري‌ها، مراکز تمرکز جمعيت، چيدمان عناصر و فضاهاي شهري، زيرساخت‌هاي به هم وابسته و ساير موارد، اينها شهرها را در معرض خطرهاي بالايي نسبت به مخاطرات طبيعي (سيل‌ها، زلزله‌ها و...) و نيز مخاطرات انسان‌ساخت قرار مي‌دهند. برخي از شهرهاي جهان، با وجود اين‌که همواره مجبور به سازگار‌شدن و تطابق با تغيير شرايط پيرامون بوده‌اند، سابقه طولاني در پذيرش مداوم ساکنان و ادامه حيات شهري دارند. در کنار آنها شهرهاي بزرگ ديگر در دوره هزاره نخست پس از ميلاد هم بوده‌اند که ‌اکنون از اهميت کمتري برخوردارند. حتي برخي از شهرها در مسير تاريخ به‌طور کامل، ويران و رها شده‌اند، همانند آنگلور، امپراتوري خمر و شهر سوخته ايران. از سويي ديگر، قرن‌هاست شهرهاي اسلامي نظير قاهره، استانبول، بغداد و تبريز که در کل دوران هزاره دوم از بزرگترين شهرهاي جهان اسلام محسوب مي‌شدند، با وجود تجربه حوادث و تحولات بي‌شمار، با تغيير نيازها، عملکردها، کارکردها و شکل‌ها به حيات و بالندگي خود ادامه مي‌دهند. اين شهرها به‌طور معمول، حوادث و تحولات زيادي را در تاريخ پرفرازونشيب خود تجربه کرده‌اند، اما بيشتر به دليل داشتن شبکه‌اي پايدار و منسجم از ترکيب نظام‌هاي کالبدي و جوامع انساني، با انعطاف‌پذيري لازم در برابر حوادث و تغييرات، قابليت انطباق با شرايط جديد را فراهم کرده‌اند. امروزه اين ظرفيت تحمل به‌عنوان «تاب‌آوري» شهرها مورد توجه محققان قرار گرفته است. با وجود تمام توجهات و کوشش‌هايي که براي تحقق مفهوم تاب‌آوري جوامع شهري صورت پذيرفته، تعداد محدودي از قوانين نظام‌مند مدون در مورد تاب‌آوري وجود دارد که در مقياس شهر کاربردي شده‌اند. تاب‌آوري شهر عبارت از معياري براي سنجش ميزان توانايي نظام شهري براي جذب تغييرات و سازماندهي مجدد تغييرات حاصل از اختلالات، پايداري شهر و ظرفيت‌سازي است.
مفهوم تاب‌آوری و آسیب‌پذیری
آسیب‌پذیری تابعی از میزان در معرض بودن (چه‌ کسی و چه‌ چیزی در ریسک است) و حساسیت یک سیستم (درجه‌ای که مکان‌ها و افراد آسیب می‌بینند) است. آسیب‌پذیری از تقابل سیستم‌های انسانی، محیط مصنوع و محیط طبیعی حاصل می‌شود. یکی از عوامل موثر در آسیب‌پذیری جامعه، واقع‌شدن آن در محدوده‌های مستعد خطر نظیر سواحل، سیلاب‌دشت‌ها، مناطق لرزه‌خیز و سایت‌های بالقوه آلوده است. آسیب‌پذیری محیط‌ مصنوع نیز به موقعیت آن نسبت به منبع خطر یا تهدید بستگی دارد. زیرساخت‌ها و ساختمان‌های غیرمستحکم، زیرساخت‌های عمومی ناکافی و توسعه صنعتی و تجاری، آسیب‌پذیری محیط مصنوع را در جوامع افزایش می‌دهد. تراکم محیط مصنوع، از دیگر شاخص‌های مهم در آسیب‌پذیری جامعه است. زیرساخت‌ها و شریان‌های عمومی (آب و فاضلاب، پل‌ها و جاده‌ها و سایر موارد) خصوصا برای جوامعی حیاتی‌اند که از دست‌دادن آنها بار مالی غیرقابل جبرانی را بر جوامع کوچکتری می‌گذارد که غالبا دارای کمبود منابع برای بازسازی هستند.
خصوصیات تعریف‌شده واضحی در مورد سیستم‌های تاب‌آور وجود دارد. برای مثال، در کمیته کاهش بلایا خصوصیات جوامع تاب‌آور به شرح ذیل عنوان شده است:   
١- مخاطرات مناسب و مرتبط، شناسایی و درک می‌شوند.
٢- جوامع در ریسک می‌دانند که چه موقع خطری قریب‌الوقوع است.
٣- جوامع تاب‌آور، حداقل اختلال را در جریان زندگی و اقتصادی‌شان بعد از گذر حوادث تجربه می‌کنند.
تاب‌آوری محلی با توجه به حوادث نیز بدین مفهوم است که جامعه محلی قادر به ایستادگی در برابر حوادث شدید طبیعی بدون صدمه دیدن از تلفات مخرب و خسارات یا از دست دادن قدرت تولید یا کیفیت زندگی باشد و کمک زیادی از خارج از جامعه دریافت کند.
شهر تاب‌آور، شبکه‌ای پایدار از سیستم‌های کالبدی و جوامع انسانی است. سیستم‌های کالبدی، مؤلفه‌های ساخته شده و طبیعی شهرند که شامل جاده‌ها، ساختمان‌ها، زیرساخت‌ها، ارتباطات و تأسیسات تأمین انرژی و همچنین مسیرهای آب، خاک، توپوگرافی، جغرافیا و سیستم‌های طبیعی هستند. در مجموع، سیستم‌های کالبدی به مثابه بدن شهر است، (استخوان‌ها، سرخرگ‌ها و ماهیچه‌هایش). در حین حوادث، سیستم‌های کالبدی باید باقی بمانند و در فشارهای شدید نیز به عملکرد خود ادامه دهند. شهر بدون سیستم‌های کالبدی تاب‌آور در برابر حوادث بسیار آسیب‌پذیر خواهد بود.  
شهرهای تاب‌آور، براساس قوانین به دست آمده از تجارب حوادث گذشته در محیط‌های شهری ساخته شده‌اند. آنها ممکن است در برابر نیروهای حاصل از مخاطرات خم شوند ولی دچار شکست نمی‌شوند. تاب‌آوری به دو دلیل مهم است. نخست این‌که آسیب‌پذیری سیستم‌های اجتماعی و فناوری‌شده به‌طور کامل قابل پیش‌بینی نیست و  دوم مردم و دارایی‌ها در شهرهای تاب‌آور باید در مواجهه با حوادث بهتر از مکان‌ها و جوامعی که کمتر انطباق‌پذیر هستند، عمل کنند. یکی از مزایای برنامه‌ریزی برای تاب‌آوری شهرها این است که نیازی به تمرکز روی الگوی خاص فرم شهری یا توسعه شهری نیست. این انعطاف‌پذیری این اجازه را می‌دهد با توجه به شرایط منحصربه‌فرد شهرها و برنامه‌های توسعه، قدرت جوابگویی و توانایی انطباق وجود داشته باشد. این موضوع موجب می‌شود که خلاقیت فکری برای اندیشیدن به راه‌های گوناگون کسب تاب‌آوری ایجاد شود، بدون این‌که در چارچوب خاصی محدود شود.
در نگاهی سطحی، هدف از «تاب‌آوري» به‌عنوان آرمانی جهانی در سطح فردي، سازمانی و جامعه‌اي مطرح است، ولی درواقع تاب‌آوری در برابر بلايا، نيازمند تركيب موارد متعددی است که در ظاهر مخالف هم هستند. شهر مجموعه‌ای از شبکه‌هاي متنوع ذینفعان در قالب ساختاری پیچیده است، ایجاد قالبی براي فرصت تاب‌آوري به نحوي که همه دست‌اندرکاران بتوانند آن را با ماموریت و اهداف فعلی خود تنظیم کنند می‌تواند دشوار باشد.
اگر بخواهیم به‌طورکلی شهر را گروه‌بندی کنیم می‌توان گفت شهر از سه بخش کالبدی، عملکردی و اجتماعی تشکیل شده است.
١- بخش کالبدی
اگر تاب‌آوری شهری در بخش کالبدی مورد بررسی قرار گیرد می‌توان گفت ساختار فیزیکی بناها و تأسیسات شهری اعم زیربنایی یا روبنایی مدنظر است که هریک از این موارد در مقابل حوادث پیش‌بینی‌نشده و پیش‌بینی‌شده باید تاب‌آور باشند که غیرمستقیم می‌توان گفت پیشگیری در مقابل حوادث غیرمترقبه مانند سیل، طوفان، زلزله، رانش زمین و امثالهم است که در تعریف مهندسی ساخت اعمال ضوابط و دستورالعمل‌های لازمه است. شاید مطالب گفته شده مصداقی از پدافند غیرعامل باشد. مسأله مهم دیگر پیش‌بینی پایداری کالبد شهری در مقابل حملات دشمن، بمباران و امثالهم است که در این مورد رعایت ضوابط طراحی و ساخت منطبق با پدافند غیرعامل است.
ایجاد پایگاه‌های امدادونجات و تجهیز آنها به لوازم و دستگاه‌ها و ماشین‌آلات لازمه یکی از راهکارهای تقویت در راستای تاب‌آوری شهری است.
٢- بخش عملکردی و اجتماعی
این بخش به قسمت‌های مختلف عملکردی شهری که همان کاربری‌ها هستند، تقسیم می‌شود که هریک دارای جایگاه مخصوص به خود هستند.
زمانی که در بخش کالبدی، تاب‌آوری شهری رعایت شود می‌توان اذعان کرد که لایه‌ای از تاب‌آوری شهری در بخش عملکردی رعایت شده است.
در هر جامعه‌ای بخش عملکردی متاثر از فرهنگ‌ها، سنت‌ها، عادات و رفتارهاست و این موارد در مقابل تهاجم فرهنگی و نفوذ و القای ادبیات بیگانه و سایر موارد در این راستا خود نیاز به تاب‌آوری دارند که لایه دیگری از تاب‌آوری شهری است.
یک شهر زمانی تاب‌آور عملکردی است که هریک از کاربری‌ها بتوانند درون خود تاب‌آوری را تعریف کرده و در مواقع لازم به اجرا درآورند.
تاب‌آوری یک شهر امروزه به‌طور خلاصه در چارچوب سازمانی شهری با رعایت مختصات لازمه شکل می‌گیرد.
تاب‌آوری شهر فقط تاب‌آوردن بناها و تاسیسات در مقابل حوادث طبیعی و غیرطبیعی نیست، بلکه تاب‌آوری یک شهر در راستای اهداف و دوام آن سازمان است.
ایجاد و احداث پایگاه‌های امدادونجات می‌تواند موثر باشد اما اطلاع‌رسانی و آگاهی دادن شهروندان در درجه اول است. می‌توان شهر را با ضوابط فنی مهندسی جدید ساخت، همچنین می‌توان ساختمان‌های صدمه‌دیده ناشی از صدمات را ترمیم کرد و تاب‌آوری کالبدی را افزایش داد اما چگونه می‌توان تاب‌آوری در ابعاد عملکردی و اجتماعی انجام داد.
مفهوم و زمینه‌های نظری تاب‌آوری
برداشت‌ها و نگرش‌هایی که ناظر بر مفهوم تاب‌آوری در برابر حوادث است بر روند شکل‌گیری و شکل‌دهی به نحوه مقابله با حوادث در یک جامعه تأثیر بسزایی دارد، بنابراین فهم پدیده‌ها بر نحوه عینیت‌یافتگی آنها موثر است و شناخت برداشت‌های نظری از مفاهیم کمک زیادی به شناخت پدیده‌ها می‌کند. این اصل در مورد مفهوم تاب‌آوری نیز صدق می‌کند. بررسی سیر تحول پیدایش و کاربرد مفهوم تاب‌آوری نشان می‌دهد که برداشت‌های مختلفی از آن وجود دارد. در اصطلاح زبان‌شناسي واژه تاب‌آوري به توانايي يك شي براي بازيابي شكل و ساختار اصلي خود، پس از آن‌كه تحت‌تاثير نيروهاي خارجي تغيير شكل يافته، دلالت دارد. استفاده از واژه تاب‌آوري در حوزه حوادث و بحران در دهه ١٩٨٠ به‌طور خاص به وسيله مهندسان و اندیشمندان علوم پایه صورت گرفت و برداشت این دسته از مفهوم تاب‌آوری به توانايي جذب و برگشت‌پذيري پس از حوادث خطرناك ارتباط داشت. این واژه به‌عنوان پلی برای پرکردن خلأ‌های بین کاهش خطر بلایا و سازگاری با تغییرات محیطی است. درواقع واژه تاب‌آوری به مفهومی برمی‌گردد که به راحتی می‌تواند با تمامی مراحل و بخش‌های سوانح و مدیریت بحران ارتباط پیدا کند و از آن برای دستیابی به راه‌حل‌هایی جهت رفع پیچیدگی‌های مفهومی و پاسخ به سوالات محققان استفاده شود.
 - توانايي اجتماع جهت برگشت‌پذيري یا گذر از شرايط بحرانی با حفظ ساختار و فعالیت سیستم
 - قابليت انعطاف و پيش‌بيني (چه اتفاقي رخ مي‌دهد، چه كارهايي بايد انجام شود تا قابليت‌هاي عملکردی سيستم حفظ شود.)
 در جمع‌بندی مفاهیم؛ پویایی، سازگاری، فرآیندمحوری، برگشت‌پذیری، قابلیت انعطاف و پیش‌بینی، کلید واژه‌های اساسی در تعریف تاب‌آوری هستند.
بررسي تعاريف ارایه‌شده از جنبه‌هاي مختلف نشان مي‌دهد كه انتخاب يكي از آنها و كاربست آن بسيار مشكل خواهد بود. هسته‌هاي اصلي در تعاريف را مي‌توان به شرح زير برشمرد:    
 ١- تاب‌آوري به‌عنوان يك صفت ذاتي و پويا در جوامع و اجتماعات
 ٢- سازگاري و استحکام در هنگام مقابله يا در پيش‌بيني بحران‌ها
٣- فر‌آيندمحوری  با رویکرد قیاسی و بهبود وضعيت اجتماع
عناصر تاب‌آوری شهری
 مدیریت خطر بلایا فرصت‌های فراوانی را برای افزایش تاب‌آوری شهرها فراهم می‌کند. این فرصت‌ها به واسطه هماهنگی و اقداماتی است که بین بخش‌های مختلف اجرایی، عملیاتی و عناصر مدیریت بحران وجود دارد. اصول و قواعد این اقدامات در چارچوب سند هیوگو  (٢٠١٥-٢٠٠٥) با توافق و پذیرش ١٦٨کشور به دقت ارایه شده است. راهبردهای جامع مدیریت خطر بلایا بر ٥ پایه استوار است:     
 ١- شناسایی، ارزیابی و کنترل خطر
 ٢- کاهش خطر از طریق اقدامات پیشگیرانه و تمرکز امور کاهش خطر
 ٣- بیمه و تأمین مالی خطر بلایا
 ٤- آمادگی
 ٥- پاسخ و مقابله پس از بروز بحران، ترمیم و بازسازی با هدف کاهش خطر بلایای آتی
در چارچوب رویکرد فوق، عناصر و اجزای اصلی تاب‌آوری شهری در برابر حوادث را می‌توان در قالب ٤عنصر زیر برشمرد:
 الف) تاب‌آوری اجتماعی: به وضع دموگرافیکی یک اجتماع مبتنی بر سن، جنس، قومیت، نژاد، وضع اجتماعی- اقتصادی و سرمایه اجتماعی دلالت دارد. اگرچه سنجش سرمایه اجتماعی و برنامه‌ریزی برای تحقق آن در حوزه تاب‌آوری سخت و پیچیده به‌نظر می‌رسد اما مشارکت و تعلق اجتماعی، توانایی گروه‌ها و شهروندان برای سازگاری و حس تعلق مکانی را می‌توان از مولفه‌های کلیدی آن در حوزه تاب‌آوری برشمرد. حوزه شمول این‌گونه تاب‌آوری، ظرفیت اجتماعی برای مقابله و ترمیم‌پذیری را دربرمی‌گیرد و تحقق بخش مفهوم کلیدی مدیریت بحران اجتماع‌محور است.
ب) تاب‌آوری زیرساختی- کالبدی: به آسیب‌پذیری ساختمان‌ها و بناها، دارایی و اموال شهروندان، سیستم‌های حمل‌ونقل و شبکه‌های ارتباطی دلالت می‌کند، همچنین ظرفیت پناهگاهی، تسهیلات و زیرساخت‌های بهداشتی- درمانی، درجه آسیب احتمالی بناها از خطرات، زیرساخت‌ها و تأسیسات حیاتی، حساس و مهم، آسیب‌پذیری جاده‌ها و خیابان‌ها برای تخلیه اضطراری و شریان‌های حیاتی پس از بحران را شامل می‌شود.
ج) تاب‌آوری اقتصادی: حوزه شمول تاب‌آوری اقتصادی  شاخص‌های متنوع اقتصادی مانند اشتغال، تجارت، توانایی کارکردی بخش‌های مختلف اقتصادی در حین و پس از بروز بحران و تداوم عملکردی فعالیت‌های مرتبط با کسب‌و‌کار، درآمد و تأمین نیازمندی‌های جامعه آسیب‌دیده را دربرمی‌گیرد.
د) تاب‌آوری مدیریتی- نهادی: به نظام‌های دولتی و غیردولتی اداره و مدیریت اجتماعات شهری دلالت دارد، درواقع تمامی نهادها و موسساتی که عملکرد آنها می‌تواند در مدیریت بحران مطابق سطح زمانی قابل‌تعریف برای آن موثر واقع شود. بخش خصوصی، نهادهای مدنی، بخش‌های مختلف دولت در سطوح ملی، منطقه‌ای و محلی مطابق وظایف و ماموریت‌های خود می‌توانند به‌عنوان بازیگران در عنصر تاب‌آوری نقش ایفا کنند.
ویژگی و معیارهای بنیادی شهر تاب‌آور
رويكردهاي جديد به مديريت بحران گذر از مفاهيم آسيب‌پذيري به تاب‌آوري را تجويز کرده و دو جنبه جدید ارایه می‌دهد: در رویکرد نخست به رهبری و هماهنگی بخش‌های مختلف و مولفه‌هایی ازجمله مشارکت شهروندان، گروه‌های مدنی و بسیج بخش‌ها و سطوح مختلف دولتی اعم از ملی، منطقه‌ای و محلی توجه می‌شود. در رویکرد دوم برنامه‌ریزی شهری و راهبردهای توسعه شهری را به صورت تلفیقی مدنظر قرار می‌دهد. درواقع شهرها برای ارتقای وضع تاب‌آوری در برابر حوادث باید دارای چشم‌انداز و راهبردهای مشخص بوده و استانداردها و مقررات مربوطه را طراحی یا به‌روز کنند. درصورت مداخله زمان به‌عنوان عنصر کلیدی موثر بر کیفیت تاب‌آوری در مفهوم تاب‌آوری می‌توان این مفهوم را در سه شکل تعریف کرد: تاب‌آوری آینده‌نگرانه که به توسعه ظرفیت‌های احتمالی مورد نیاز برای مدیریت بلایا در آینده اهتمام دارد. تاب‌آوری همزمان که مهارت‌های مقابله همزمان شهر و شهروندان در برابر حوادث را مدنظر قرار می‌دهد و تاب‌آوری گذشته‌نگر که با تمرکز بر برگشت‌پذیری و بهبودی پس از آسیب ناشی از بلایا قابل شناخت است. مبتنی بر این دو رویکرد و اشکال سه‌گانه عملکردی آن ‌که به مولفه‌های مدیریت اتکا دارد، می‌توان مولفه‌های موثر بر کیفیت تاب‌آوری شهرها را به شرح زیر برشمرد:    
- بازتاب و فراگیر
-  استحکام و دوام
 - انعطاف‌پذیر
 - منبع‌محور
-  جامع‌نگر
 - یکپارچه
در شهرهای تاب‌آور در برابر حوادث، برنامه‌ریزی و مدیریت حوادث به‌گونه‌ای است که حداقل تلفات انسانی و خسارات اقتصادی بر شهر تحمیل شود و حفاظت و حمایت‌های لازم از استمرار معیشت، زندگی و سلامت شهروندان صورت گیرد. هویت جمعی و امنیت و پایداری اجتماعی در این‌گونه شهرها فرصت تعامل و روابط دوجانبه را بین شهروندان میسر می‌کند و شهر را در هنگام و پس از بروز بلایا به صحنه‌ای برای رقم خوردن سرنوشت مشترک بدل می‌کند. در این قالب توانمندسازی بازیگران عرصه مدیریت بحران در شهرها فرصت ارتقای وضع تاب‌آوری را بیش از پیش فراهم می‌کند تا در پرتو مدیریت و رهبری موثر و کارآمد بتوان اثرات احتمالی حوادث را به میزان قابل‌توجهی کاهش داد. دسترسی به منابع مالی و اعتباری در شرایط اضطراری مبتنی بر رویکردهای برنامه‌ریزی اقتضایی، دوام و استمرار خدمات عمومی و اداره امور بحران را میسر کرده و در صورت هزینه‌کرد آن در مرحله قبل از بروز بحران منجر به توان‌افزایی فیزیکی و ساختمانی در شهر و درنهایت کاهش قابلیت آسیب‌پذیری فیزیکی می‌شود. در بعد برنامه‌ریزی، یکپارچگی در سیاست‌گذاری و راهبری توسعه شهر امکانی را فراهم می‌کند تا برنامه‌ریزان در پرتو جهت‌گیری‌های اساسی تعیین‌شده نسبت به کاربست اصول تاب‌آوری شهر در برابر حوادث اقدام کنند.
تاريخ: ۱۳۹۵/۱۰/۲۵

نظر کاربران
باسلام
به نظرمیرسد یکی از مهمترین مسائل در تاب آوری شهرها هزینه کرد قبل ازبحران می باشدکه درواقع فازمهمی ازمدیریت بحران وانعطاف پذیری جوامع رادر حودث بسیاربالا می برد.
نوشته شده توسط احمدی زاده در تاریخ ۱۳۹۵/۱۰/۲۵
نام:
پست الکترونیکی:
نظر شما: